شكل النفيل « 1 » درآمده واز طريق مسيحيان أهل ذمّه در شبه جزيرهء ايبريا كه با مسلمانان از راه قراردادهاى همزيستى مسالمت‌آميز در تماس بودند ودر اسپانيا مستعرب « 2 » ناميده مىشدند ، به فرهنگ مسيحي وبه كشورهاى ديگر اروپايى راه يافته است . « 3 » در اينجا اهمّيت نظر قاضى صاعد ، بيشتر از هر چيز در اين است كه وى از ارتباط ، اقتباس وتأثيرپذيرى اروپائيان از موسيقى هندى با وساطت مسلمانان پرده برداشته است . از مجموع اين قسمت چنان برمىآيد كه قاضى صاعد ملّت هند را سرچشمهء كهن واصلى فلسفه ، علوم طبيعي ، الهيات وهنر مىداند وهمين امر را مهمّترين ويژگى وامتياز ايشان نسبت به ملّتهاى ديگر جهان مىشمارد . قاضى صاعد سپس از ايرانيان به عنوان دومين ملت نقش‌آفرين در تاريخ علم ومعرفت بحث مىكند : « ملّتى كه با شاهنشاهان بزرگ خود وبا سياست ، كياست ، مديريت ، هنر پزشكى ، احكام نجوم ودانش رصد خويش مشهورند » . مآخذ وى در باب ايرانيان ، يكى كتابي است از تأليفات خود وى موسوم به جوامع أخبار الأمم من العرب والعجم كه ما قبلا در مورد آن سخن گفتيم وديگرى كتابي از آثار أبو معشر بلخى به نام التاريخ الكبير وسوم كتاب الزيج تأليف حسين بن محمّد بن حميد ، معروف به ابن الآدمي . در نظر قاضى صاعد ملّت إيران ، مخصوصا با فلسفهء سياسي ومدنى خويش از ملّتهاى ديگر تمايز مىيابند ؛ زيرا أصل عدالت وارتباط ميان ولايت وديانت نخستين بار در نزد شاهنشاهان ايشان پديد آمده است . اين نظر قاضى صاعد بويژه از لحاظ علم تاريخ مفاهيم سياسي - اجتماعي بسيار اهميّت دارد . همچنين به اعتقاد قاضى صاعد روابط ميان حكومتگران إيراني با رعيت خود ،

--> ( 1 ) . . lifanA ( 2 ) . . tnahccibarazoM ( 3 ) . نك : الخولي ، 20 - 24 .